Ponad dwie dekady w branży IT pozwalają zobaczyć, jak bardzo zmienił się internet. Technologie stały się prostsze w obsłudze, ale zagrożenia coraz trudniej rozpoznać. Dzisiaj wystarczy chwila nieuwagi, jedno kliknięcie albo pozornie niewinna rozmowa telefoniczna, żeby narazić na niebezpieczeństwo swoje dane, pieniądze czy cyfrową tożsamość.
Michał Rygielski, przedsiębiorca technologiczny, specjalista IT i autor książki „Czujny w sieci. Nie dać się złowić w cyfrowym świecie”, od lat obserwuje te zjawiska zarówno w dużych organizacjach, jak i w codziennym życiu zwykłych użytkowników internetu. Doświadczenia zawodowe, historie znajomych i troska o bezpieczeństwo własnych dzieci skłoniły go do napisania poradnika liczącego ponad 550 stron.
W rozmowie z Bydgoskimi Markami opowiada o oszustwach, które wykorzystują nasz pośpiech, niebezpieczeństwach związanych z publikowaniem wizerunku dzieci, beztroskim przekazywaniu firmowych danych narzędziom sztucznej inteligencji oraz zaskakująco niskiej świadomości cyberzagrożeń wśród przedsiębiorców. Rozmawiamy również o Przedsiębiorczym Kręgu, inicjatywie, która integruje lokalny biznes w Przysieku pod Toruniem. To rozmowa nie tylko o technologii, ale przede wszystkim o odpowiedzialności za decyzje, których konsekwencje możemy odczuć dopiero za kilka lub kilkanaście lat.
Jak zmienił się internet i nasze podejście do bezpieczeństwa?
Dzisiaj ludzie są bardzo łatwym celem różnych zagrożeń. Wszystko idzie w kierunku prostoty. Ma to plusy i minusy, ale ludzie bez opamiętania klikają we wszystko, co widzą. Kiedy internet dopiero raczkował i mówiło się o zgrywaniu internetu na dyskietki, każdy częściej zastanawiał się, zanim coś kliknął. Dzisiaj wygląda to inaczej. Zmieniły się pokolenia i sposób korzystania z treści. Bardzo łatwo kogoś złapać.
Pracowałeś przy systemach bankowych, odpowiadałeś za zespoły IT i bezpieczeństwo informacji. Jakie doświadczenia wyniosłeś z tych miejsc?
Bankowość była tylko jednym z obszarów. Odpowiadałem również za działy informatyczne w dużych zakładach produkcyjnych, gdzie miałem pod sobą właściwie całą informatykę. Znam więc tę branżę od podszewki. Jest też druga strona: kiedy w rodzinie albo wśród znajomych jest informatyk, wszyscy dzwonią do niego z problemami. Przez lata poznałem wiele takich historii. Część znalazła się w książce, żeby ostrzec przed tym, co może wydarzyć się w nieoczywisty sposób.
Skąd pomysł na książkę „Czujny w sieci. Nie dać się złowić w cyfrowym świecie”?
Pomysł napisania książki miałem już około dziesięciu lat temu. Początkowo miał to być poradnik programowania, napisany prostym, ludzkim językiem. Uczyłem kursantów i chciałem pokazać programowanie inaczej niż typowe kursy czy bootcampy. Zacząłem pisać, ale obowiązki sprawiły, że odłożyłem projekt. Potem zobaczyłem, jak wielu znajomych ma problemy z oszustwami na BLIK-a, przejętymi kontami na Facebooku czy LinkedInie i fałszywymi telefonami. Niektórzy stracili pieniądze. Sam dostaję sprytnie przygotowane wiadomości. Dosłownie wczoraj otrzymałem informację, że ktoś zmienił hasło do mojego Profilu Zaufanego. Wiadomość wyglądała na wysłaną z oficjalnego ministerialnego adresu, ale po dokładniejszym sprawdzeniu było widać oszustwo. Zebrałem przez lata mnóstwo materiałów i uznałem, że poradnik bezpieczeństwa może się przydać. Nie spodziewałem się, że będzie aż tak obszerny. Jest też powód osobisty: mam dwójkę małych dzieci, które wchodzą w świat internetu. Gry dają dzisiaj możliwość rozmowy z innymi osobami przez sieć i czaty. To fajne medium, ale może być niebezpieczne. Chciałem przestrzec także rodziców, którzy w codziennym pośpiechu nie zawsze to zauważają.

Książka liczy 557 stron i 74 rozdziały. Co było największym wyzwaniem?
Przez lata zbierałem prawdziwe wiadomości, zrzuty ekranu i inne materiały dotyczące oszustw. Chciałem oprzeć książkę na autentycznych przykładach. Mniej więcej miesiąc przed drukiem analizowałem temat fałszywych informacji, o którym mówił między innymi Rafał Brzoska. Zrozumiałem, że umieszczenie w książce prawdziwych zrzutów fałszywych wiadomości może być błędem. Ktoś mógłby potraktować je jako wzór wiarygodnej korespondencji. Musiałem więc w ostatniej chwili przebudować makiety i stworzyć przykładowe wiadomości zamiast publikować autentyczne materiały. Książka miała ostrzegać, a nie niechcący podpowiadać czy utrwalać fałszywe wzorce. Sam byłem zaskoczony, ile stron powstało. A i tak nie opisałem wszystkiego.
Oszuści nie szukają ludzi głupich, tylko zajętych. Czy pośpiech jest naszą największą słabością?
W dużej mierze tak. Osoby pracujące, robiące wiele rzeczy naraz, są bardzo narażone. Sam czasem jadę na spotkanie albo wracam z niego i odbieram telefon z normalnie wyglądającego numeru. Ktoś próbuje mi coś sprzedać czy wmówić, a ja chcę szybko zakończyć rozmowę. Łatwo wtedy powiedzieć coś bez zastanowienia. Trzeba uważać na słowa, nawet na automatyczne odpowiadanie „tak”. Oszuści mogą nagrywać rozmowy i próbować wykorzystywać fragmenty jako potwierdzenie zgody. Mój znajomy miał kiedyś problem z umową po takiej sytuacji. Na szczęście udało się to odkręcić, ale nie było łatwo. Dlatego ostrożność jest potrzebna nawet w zwykłych rozmowach.
Dlaczego proponujesz regułę 60 sekund?
Zatrzymanie się na chwilę przed decyzją jest słuszne właściwie w każdej sytuacji, nie tylko w internecie. Chodzi o to, żeby dać sobie czas na zastanowienie, czy naprawdę podejmujemy dobrą decyzję. Czasami wystarczy minuta, żeby nie zareagować automatycznie.
Jakich błędów powinni unikać rodzice, szczególnie publikując zdjęcia dzieci?
To temat rzeka. Każdy ma swój rozum i sumienie, a ja mogę przestrzegać przed konsekwencjami. Publikujemy wizerunki nieletnich, podczas gdy sztuczna inteligencja i deepfake dają coraz większe możliwości manipulowania materiałami. Osoba z umiejętnościami technicznymi może wykorzystać je w zły sposób. Nie wiemy też, jak internet będzie wyglądał za dwadzieścia lat. Dzieci dorosną i zobaczą swoje stare filmy czy zdjęcia. Jedne się uśmieją, inne mogą bardzo źle to przeżyć. Dlatego warto zastanowić się przed publikacją. Sam czasami zamieszczam zdjęcia swoich dzieci, ale staram się nie pokazywać ich wizerunku. Lepiej wcześniej pomyśleć niż później w pośpiechu szukać ratunku.
Jak ograniczyć ryzyko kradzieży cyfrowej tożsamości?
Przede wszystkim nie publikować zbyt wielu informacji o sobie w miejscach, gdzie nie powinny się znaleźć. Dotyczy to również narzędzi AI. Ludzie często nie wiedzą, jak są przetwarzane dane, które tam wprowadzają. Znam przypadki firm, które przekazywały do czatów i narzędzi takich jak Codex dokumenty własne i klientów. Potem otrzymywały dokumenty z błędami, a konsekwencje były bardzo poważne. Trzeba uważać, co i gdzie się umieszcza, bo nie każdą decyzję da się później cofnąć.
Jak oceniasz świadomość cyberzagrożeń w polskich firmach?
Niestety bardzo słabo. Wielu przedsiębiorców nie zdaje sobie sprawy, jak słabo zabezpieczone mają sieci i dane. Pracownicy wynoszą firmowe komputery poza biuro i korzystają z nich prywatnie. Gdyby zrobić szeroki audyt, także w dużych firmach, wyniki mogłyby zaskoczyć. Wciąż dominuje podejście: działa, więc nie ruszamy. Dopiero kiedy coś się popsuje, winny okazuje się dział informatyki. A przecież informatyka jest dziś sercem niemal każdej firmy. Trzeba dbać o bezpieczeństwo wcześniej, a nie dopiero po awarii.
Skąd pomysł na Przedsiębiorczy Krąg i dlaczego właśnie Przysiek?
Przedsiębiorczy Krąg powstał w Przysieku pod Toruniem, w gminie Zławieś Wielka, gdzie mieszkam. W Bydgoszczy i Toruniu działa już wiele grup networkingowych. Uważam, że są potrzebne i świadomy przedsiębiorca powinien znaleźć środowisko, w którym może budować kontakty i promować działalność. Nie musi to być akurat nasza inicjatywa. Chciałem rozruszać przedsiębiorców z naszej gminy. Jest tu wiele firm, ale część osób niechętnie uczestniczyła wcześniej w spotkaniach networkingowych. Organizujemy otwarte spotkania z prelegentami i czasem na poznawanie ludzi. Widzę, że coraz więcej osób przychodzi, nawiązuje relacje i zaczyna ze sobą współpracować. O to właśnie chodziło.
Na zakończenie: jakie trzy zasady bezpieczeństwa chciałbyś przekazać czytelnikom Bydgoskich Marek?
Trzy zasady to niewiele, bo w książce jest mnóstwo informacji, które razem tworzą całość. Ale przede wszystkim chciałbym, żeby każdy korzystał z internetu świadomie. Po drugie, żeby zastanawiał się, co i gdzie publikuje. Po trzecie, żeby myślał o konsekwencjach nie tylko dzisiaj, ale również w przyszłości. Jeśli wrzucimy do czatu sto numerów PESEL, to nie możemy zakładać, że te dane po prostu znikną. Mogą gdzieś pozostać i kiedyś zostać ujawnione. Trzeba mieć świadomość takich konsekwencji.
Książka dostępna pod adresem: https://czujnywsieci.pl/