Patriotyzm gospodarczy często sprowadzamy do prostego hasła: kupuj polskie. W rzeczywistości sprawa jest znacznie bardziej skomplikowana. W gospodarce, w której kapitał, produkcja, dostawcy i pracownicy są rozproszeni po wielu krajach, coraz trudniej jednoznacznie odpowiedzieć nawet na pytanie, co właściwie oznacza „polski produkt”. Znacznie ciekawsze jest inne pytanie: ile z pieniędzy, które wydajemy, pozostaje później w naszym mieście, regionie i kraju?
Każdy zakup uruchamia kolejny zakup
Wyobraźmy sobie bydgoską firmę, która potrzebuje nowej strony internetowej, obsługi prawnej, materiałów reklamowych albo organizacji wydarzenia. Może wybrać wykonawcę z dowolnego miejsca w Polsce, coraz częściej również z zagranicy. Jeżeli jednak podobnej jakości usługę oferuje przedsiębiorstwo z Bydgoszczy, wybór lokalnego partnera uruchamia pewien gospodarczy łańcuch. Firma płaci bydgoskiemu wykonawcy. Ten wypłaca wynagrodzenia pracownikom, zamawia usługi u księgowego, korzysta z lokalnej gastronomii, kupuje sprzęt, wynajmuje biuro, zleca kolejne prace innym przedsiębiorcom. Pracownicy tych firm robią zakupy, korzystają z usług i wydają część pieniędzy w tej samej lokalnej gospodarce. Jedna złotówka nie pozostaje oczywiście na zawsze w Bydgoszczy. W pewnym momencie trafia do dużej sieci handlowej, producenta paliwa, firmy technologicznej czy dostawcy z innego regionu. Im więcej jednak lokalnych powiązań gospodarczych, tym dłużej pieniądze mogą pracować na miejscu. I właśnie w tym sensie patriotyzm gospodarczy może mieć bardzo praktyczny wymiar.
Nie chodzi o kupowanie gorszego produktu dlatego, że jest lokalny
Największym błędem w rozmowie o patriotyzmie gospodarczym jest traktowanie go jak bezwarunkowego obowiązku. Jeżeli lokalna firma oferuje wyraźnie gorszy produkt, nie dotrzymuje terminów albo żąda ceny całkowicie oderwanej od rynku, klient nie powinien czuć moralnego obowiązku, żeby z jej usług korzystać. Taki model szybko prowadziłby do sytuacji, w której samo pochodzenie zastępowałoby konkurencyjność. Dojrzały patriotyzm gospodarczy działa inaczej. Cena, jakość, doświadczenie i poziom obsługi nadal pozostają podstawowymi kryteriami. Pochodzenie firmy może być po prostu kolejnym z nich. Jeśli mamy do wyboru dwóch porównywalnych dostawców, warto zastanowić się, gdzie zostaną pieniądze wydane na zakup. To niewielka różnica w sposobie podejmowania decyzji, ale pomnożona przez tysiące konsumentów i przedsiębiorstw może mieć znaczenie dla całego lokalnego rynku.
Bydgoszcz nie potrzebuje gospodarczej wyspy
Patriotyzm gospodarczy nie oznacza również, że bydgoskie firmy powinny kupować wyłącznie od bydgoskich przedsiębiorców. Byłoby to nie tylko nierealne, ale prawdopodobnie również szkodliwe. Rozwój gospodarczy od zawsze opierał się na wymianie. Bydgoskie przedsiębiorstwa sprzedają swoje produkty w Warszawie, Niemczech, Skandynawii czy Stanach Zjednoczonych. Korzystają z technologii tworzonych w innych krajach, sprowadzają maszyny, materiały i komponenty z różnych części świata. Miasto, które próbowałoby zamknąć swój obieg gospodarczy, szybko zaczęłoby tracić konkurencyjność. Chodzi więc nie o zamykanie się, ale o świadome budowanie lokalnych relacji tam, gdzie jest to ekonomicznie uzasadnione.
Najważniejsze nie zawsze jest logo na opakowaniu
Problem zaczyna się już wtedy, gdy próbujemy odpowiedzieć na pytanie, która firma jest właściwie lokalna. Czy przedsiębiorstwo założone w Bydgoszczy, które sprzedaje swoje produkty w całej Europie, nadal jest firmą lokalną? Oczywiście. A co z międzynarodowym koncernem posiadającym w regionie zakład produkcyjny i zatrudniającym kilkaset osób? Co z polską marką, która całą produkcję zleca w Azji? Co z bydgoską firmą usługową korzystającą głównie z amerykańskiego oprogramowania? Współczesna gospodarka nie mieści się już w prostych kategoriach „nasze” i „obce”. Znacznie sensowniej patrzeć na to, gdzie powstaje realna wartość. Gdzie zatrudnieni są ludzie? Gdzie firma inwestuje? Z jakich dostawców korzysta? Gdzie znajduje się jej centrum decyzyjne? Czy rozwój przedsiębiorstwa powoduje rozwój kolejnych firm działających w regionie. Dopiero odpowiedzi na te pytania pozwalają ocenić rzeczywiste znaczenie przedsiębiorstwa dla lokalnej gospodarki.
Inne kraje robią to od dawna
Patriotyzm gospodarczy wcale nie jest polskim wynalazkiem. W wielu krajach myślenie o interesie własnej gospodarki jest czymś całkowicie naturalnym. W Stanach Zjednoczonych hasło „Buy American” funkcjonuje od dziesięcioleci, a państwo regularnie wykorzystuje zamówienia publiczne i politykę przemysłową do wspierania krajowej produkcji. Kanada również rozwija rozwiązania mające zwiększać udział krajowych przedsiębiorstw w zamówieniach publicznych i wzmacniać lokalne łańcuchy dostaw. Ciekawym przykładem bliskim Polsce są Czechy. Czesi mają silne przywiązanie do lokalnych marek, sklepów i przedsiębiorstw. Dla zagranicznych firm wejście na tamtejszy rynek bywa przez to trudniejsze, ale jednocześnie rodzime przedsiębiorstwa mogą liczyć na znacznie silniejsze wsparcie własnych klientów. Nie oznacza to oczywiście, że którykolwiek z tych modeli powinien zostać bezpośrednio skopiowany w Polsce. Pokazuje jednak, że świadome wspieranie własnej gospodarki nie musi być traktowane jako coś anachronicznego.
Lokalna gospodarka potrzebuje przede wszystkim silnych firm
Jest jeszcze jeden argument przemawiający za rozsądnym patriotyzmem gospodarczym. Silne lokalne przedsiębiorstwa tworzą nie tylko miejsca pracy. Tworzą również kompetencje. Jeżeli przez kilkanaście lat w mieście rozwija się branża logistyczna, informatyczna, przemysłowa czy produkcyjna, wokół największych firm zaczynają powstawać kolejne przedsiębiorstwa. Pojawiają się wyspecjalizowani pracownicy, podwykonawcy, dostawcy i doradcy. Zaczyna funkcjonować cały ekosystem. Bydgoszcz posiada wiele branż, w których właśnie taki mechanizm można obserwować. Przemysł, logistyka, technologie, usługi dla biznesu czy budownictwo nie funkcjonują przecież jako pojedyncze przedsiębiorstwa. Wokół każdej większej firmy istnieją dziesiątki mniejszych podmiotów. Kiedy znika duże przedsiębiorstwo, tracimy więc często znacznie więcej niż jednego pracodawcę.
Patriotyzm gospodarczy może również szkodzić
Nie można jednak pomijać drugiej strony. Największym zagrożeniem jest sytuacja, w której lokalność zaczyna usprawiedliwiać brak jakości. Jeżeli przedsiębiorstwa są wybierane wyłącznie dlatego, że pochodzą z danego miasta lub kraju, presja konkurencyjna zaczyna słabnąć. Firma ma mniej powodów, żeby inwestować, poprawiać obsługę czy szukać nowych rozwiązań. Podobny problem pojawia się na poziomie państwa. Nadmierne chronienie krajowych producentów przed konkurencją może prowadzić do wyższych cen, niższej jakości oraz konfliktów handlowych. Patriotyzm gospodarczy powinien więc wspierać konkurencyjne przedsiębiorstwa, a nie chronić przedsiębiorstwa przed konkurencją. To zasadnicza różnica.
Patriotyzm gospodarczy zaczyna się od wiedzy, nie od deklaracji
Największym problemem lokalnych gospodarek nie zawsze jest brak firm, kapitału czy kompetencji. Czasami problemem jest to, że poszczególne elementy tego rynku funkcjonują obok siebie, zamiast ze sobą. Bydgoskie przedsiębiorstwo może kupować usługi w Warszawie, Poznaniu albo za granicą nie dlatego, że w Bydgoszczy nie ma odpowiedniego wykonawcy, ale dlatego, że nigdy o nim nie słyszało. Lokalny producent może nie znać firmy technologicznej działającej kilka kilometrów dalej. Duże przedsiębiorstwo może korzystać z ogólnopolskiego dostawcy, mimo że część zamówienia z powodzeniem mogłaby realizować firma z regionu. W tym miejscu patriotyzm gospodarczy przestaje być kwestią emocji. Staje się problemem przepływu informacji, relacji biznesowych i świadomego budowania lokalnych łańcuchów wartości. Silna gospodarka miasta nie powstaje bowiem wyłącznie dzięki temu, że działa w nim kilka dużych przedsiębiorstw. Powstaje wtedy, kiedy wokół nich rozwijają się dziesiątki mniejszych dostawców, podwykonawców i specjalistycznych firm, a pomiędzy przedsiębiorstwami zaczyna krążyć nie tylko kapitał, ale również wiedza, ludzie i kompetencje. To właśnie dlatego lokalny patriotyzm gospodarczy może mieć znaczenie większe, niż sugerowałoby samo hasło „kupuj lokalnie”. Nie chodzi o to, aby bydgoska firma zawsze wybierała bydgoskiego dostawcę. Chodzi o to, aby lokalny dostawca w ogóle znalazł się na liście firm branych pod uwagę.
Nie każda złotówka wydana lokalnie zostanie w Bydgoszczy. Ale każda decyzja buduje określony rynek
Współczesnej gospodarki nie da się zamknąć w granicach miasta, regionu ani nawet państwa. Bydgoskie przedsiębiorstwa potrzebują klientów z całej Polski i zagranicy. Eksportują, korzystają z globalnych technologii, sprowadzają komponenty i współpracują z partnerami z innych rynków. Dlatego rozsądny patriotyzm gospodarczy nie polega na budowaniu gospodarczego muru. Powinien działać dokładnie odwrotnie.
Lokalnie budujemy kompetencje, które później sprzedajemy na zewnątrz.
To znacznie ambitniejszy model niż samo kupowanie lokalnych produktów. Jeżeli bydgoska firma technologiczna zdobywa pierwszych dużych klientów w regionie, może dzięki temu stworzyć produkt sprzedawany później w całej Polsce. Jeśli lokalny producent otrzymuje zamówienia od dużych przedsiębiorstw z miasta, może inwestować w maszyny, zwiększać zatrudnienie i zacząć eksportować. Jeżeli kancelaria, agencja, firma projektowa czy przedsiębiorstwo logistyczne rozwija się dzięki lokalnym kontraktom, zdobyte kompetencje może następnie sprzedawać poza Bydgoszczą. Wtedy pieniądze nie tylko krążą wewnątrz lokalnej gospodarki. Zaczynają do niej napływać z zewnątrz. I właśnie to powinno być jednym z celów dobrze rozumianego patriotyzmu gospodarczego.
Najlepszy patriotyzm gospodarczy tworzy firmy, które nie potrzebują patriotyzmu
Jest w tym pewien paradoks. Największym sukcesem lokalnego patriotyzmu gospodarczego nie jest sytuacja, w której mieszkańcy Bydgoszczy kupują bydgoskie produkty dlatego, że są bydgoskie. Sukcesem jest sytuacja, w której firmy z Bydgoszczy są na tyle dobre, że kupują od nich również klienci z Warszawy, Berlina, Londynu czy Nowego Jorku. Lokalny rynek może być miejscem, w którym przedsiębiorstwo dostaje pierwszą szansę, zdobywa referencje, buduje kompetencje i skalę. Nie powinien jednak być miejscem, które chroni je przed konkurencją. Dlatego patriotyzm gospodarczy ma sens tylko wtedy, gdy idzie w parze z wymaganiami. Kupujmy lokalnie, jeśli lokalna firma potrafi konkurować. Dajmy jej możliwość przedstawienia oferty. Poznajmy przedsiębiorstwa działające w swoim otoczeniu. Budujmy relacje pomiędzy dużym biznesem a mniejszymi dostawcami. Ale wymagajmy jakości, terminowości, innowacyjności i uczciwej ceny. Bo celem nie powinno być stworzenie gospodarki, która potrzebuje ochrony. Celem powinno być stworzenie gospodarki, która potrafi wygrywać.
Bydgoszcz nie musi produkować wszystkiego. Powinna wiedzieć, w czym chce być dobra
I być może to jest najważniejsze pytanie dla miasta. Nie: jak sprawić, żeby bydgoszczanie kupowali więcej bydgoskich produktów? Ale: jak sprawić, żeby w Bydgoszczy powstawały firmy, produkty i kompetencje, które będą chcieli kupować również inni?
Patriotyzm gospodarczy może w tym pomóc, jeśli potraktujemy go nie jako sentyment, ale jako strategię. Strategię polegającą na tym, aby dostrzegać lokalne firmy, łączyć je ze sobą, otwierać im drzwi do pierwszych dużych kontraktów, budować lokalne łańcuchy dostaw i jednocześnie wymagać od nich konkurowania z najlepszymi. Bo silna lokalna gospodarka nie powstaje wtedy, gdy pieniądze nigdy nie opuszczają miasta. Powstaje wtedy, gdy z miasta wychodzą produkty, usługi i kompetencje, a pieniądze wracają do niego z całej Polski i ze świata.
